«نمط» واژهای عربی است که در فارسی، بیشتر در متنهای ادبی و درسی دیده میشود. این کلمه در گفتار روزمره چندان رایج نیست، اما در کتابهای فارسی و متنهای کهن ممکن است با عبارتهایی مثل «به این نمط» یا «بر یک نمط» روبهرو شوید.
معنی کلمه نمط: روش، شیوه، طریقه، طرز، اسلوب و نوع. در پاسخ کوتاه درسی، بهترین معنی برای «نمط» معمولاً روش و شیوه است.
تلفظ کلمه نمط
تلفظ درست این واژه «نَمَط» است؛ یعنی هر دو فتحه دارد و با صدای کوتاه «ـَ» خوانده میشود. اگر بخواهیم آن را ساده بنویسیم، خوانش آن شبیه «na-mat» است.
معنیهای اصلی نمط
نمط چند معنی دارد، اما همه آنها به یک اندازه در فارسی امروز کاربرد ندارند. برای تکلیف مدرسه یا فهم متن ادبی، بهتر است معنیها را از کاربرد رایجتر شروع کنیم.
معنی رایجتر
روش، شیوه، طریقه، طرز، اسلوب، گونه و نوع. برای مثال «به همین نمط» یعنی «به همین روش» یا «به همین شیوه».
معنی قدیمیتر
نوعی فرش، گلیم یا گستردنی رنگین. این معنی بیشتر در فرهنگهای لغت و متنهای کهن دیده میشود و در سؤالهای معمول مدرسه کمتر پاسخ اصلی است.
مترادفهای نمط
اگر بخواهید برای نمط هممعنی بنویسید، بسته به جمله میتوانید از واژههای زیر استفاده کنید:
در میان این مترادفها، «روش» و «شیوه» سادهترین و مدرسهایترین پاسخها هستند. «اسلوب» و «سیاق» رسمیتر و ادبیترند و برای متنهای تحلیلی یا ادبی مناسبتر به نظر میرسند.
متضاد نمط چیست؟
نمط در اصل واژهای است که معنی آن به «روش و شیوه» نزدیک است؛ بنابراین متضاد دقیق و همیشگی ندارد. اما اگر در جملهای نمط به معنی نظم، روش و قاعده باشد، میتوان در برابر آن از واژههایی مثل «بیقاعدگی»، «آشفتگی» و «بینظمی» استفاده کرد.
نکته: اگر در امتحان فقط معنی واژه را خواستهاند، لازم نیست دنبال متضاد باشید. پاسخ اصلی همان «روش، شیوه، طریقه» است.
نمط در عبارت «به این نمط»
یکی از کاربردهای آشنا برای دانشآموزان، ترکیب «به این نمط» یا «به همین نمط» است. این عبارت یعنی «به این شیوه»، «به همین روش» یا «به همین ترتیب». در متنهای کهن، نویسنده ممکن است پس از آوردن چند نمونه، بگوید کارها «بر این نمط» پیش رفت؛ یعنی با همین شکل و روش ادامه پیدا کرد.
پس اگر در یک متن ادبی خواندید «سخن را به این نمط ادامه داد»، معنی ساده آن میشود: «سخن را به همین شیوه ادامه داد.»
جملهسازی با کلمه نمط
چون «نمط» واژهای رسمی و ادبی است، بهتر است در جملههای کتابی و نوشتاری به کار برود. چند نمونه جمله:
نمط در متنهای درسی
در کتابهای فارسی، بهویژه هنگام خواندن نثر کهن یا متنهای ادبی، کلمه نمط معمولاً به معنی «روش» و «شیوه» میآید. دانشآموز لازم نیست معنیهای فرعی را در پاسخ اصلی بنویسد، مگر اینکه جمله به فرش یا گستردنی اشاره کرده باشد.
برای مثال اگر جمله درباره «ادامه دادن کار»، «گفتن سخن»، «رفتار کردن» یا «سامان دادن امور» باشد، معنی نمط تقریباً همیشه «روش و شیوه» است. اما اگر جمله درباره خانه، بساط، گستردن، فرش یا زیرانداز باشد، ممکن است معنی قدیمیتر یعنی «فرش یا گلیم» مناسب باشد.
چطور معنی درست نمط را در جمله پیدا کنیم؟
برای تشخیص معنی دقیق نمط، به واژههای اطراف آن نگاه کنید. این روش در معنی کردن بسیاری از واژههای ادبی هم کمک میکند.
- اگر کنار آن فعلهایی مثل «گفتن»، «نوشتن»، «ادامه دادن»، «کردن» یا «رفتار کردن» آمد، احتمالاً معنی آن «روش و شیوه» است.
- اگر در کنار واژههایی مثل «فرش»، «بساط»، «گستردن» یا «زیرانداز» آمد، ممکن است معنی آن «نوعی فرش یا گلیم» باشد.
- اگر عبارت «به این نمط» یا «بر این نمط» دیدید، آن را معمولاً «به این شیوه» یا «بر این روش» معنی کنید.
فرق نمط با روش و اسلوب
«روش» واژهای ساده و امروزی است و تقریباً همه جا فهمیده میشود. «شیوه» کمی رسمیتر است اما هنوز در زبان امروز کاربرد زیادی دارد. «اسلوب» بیشتر درباره سبک بیان، نگارش یا هنر به کار میرود. «نمط» از این سه واژه ادبیتر و کهنتر است و در نوشتههای امروزی کمتر به صورت طبیعی استفاده میشود.
پس اگر میخواهید جملهای روان و امروزی بنویسید، معمولاً «روش» یا «شیوه» مناسبتر است؛ اما اگر دارید معنی یک متن ادبی را مینویسید، دانستن واژه نمط لازم و مفید است.
پاسخ کوتاه برای تکلیف
اگر فقط یک جواب کوتاه و مطمئن برای دفتر یا امتحان میخواهید، میتوانید اینطور بنویسید:
نمط یعنی روش، شیوه، طریقه و طرز. در بعضی متنهای قدیمی به معنی نوعی فرش یا گستردنی هم آمده است.
چند ترکیب نزدیک به نمط
- بر یک نمط: بر یک روش، به یک شیوه، یکنواخت.
- به این نمط: به این روش، به این شیوه، به همین ترتیب.
- نمط سخن: شیوه یا طرز سخن گفتن.
- نمط زندگی: روش و سبک زندگی.
جمعبندی
معنی کلمه نمط در فارسی بیشتر «روش، شیوه، طریقه، طرز، اسلوب و نوع» است. تلفظ آن «نَمَط» است و در متنهای درسی، بهویژه ادبیات، معمولاً باید آن را «روش» یا «شیوه» معنی کرد. نمط یک معنی قدیمیتر هم دارد و آن «نوعی فرش یا گستردنی رنگین» است، اما در بیشتر سؤالهای مدرسه، پاسخ اصلی همان «روش و طریقه» است.