هواپیمای بی موتور در جدول

واژه‌ای که دقیقاً با سرنخ «هواپیمای بی‌موتور» جور درمی‌آید، گلایدر است؛ نام هواگردی بال‌ثابت که پرواز آزاد آن به نیروی پیشران موتور وابسته نیست. این پاسخ در نوشتار فارسی شش حرف دارد: گ، ل، ا، ی، د، ر. صورت لاتین آن Glider است و تلفظ رایج فارسی‌اش «گِلایدر» شنیده می‌شود.

چرا گلایدر بدون موتور سقوط نمی‌کند؟

نبود موتور به معنی نبود نیروهای پروازی نیست. وقتی گلایدر نسبت به توده هوا رو به جلو حرکت می‌کند، شکل بال اختلاف فشار می‌سازد و نیروی بَرا پدید می‌آید؛ برآ بخش بزرگی از وزن هواگرد را خنثی می‌کند. هم‌زمان نیروی پَسا در برابر حرکت مقاومت دارد. گلایدر برای جبران این مقاومت، ارتفاع ذخیره‌شده خود را بسیار آرام به حرکت رو به جلو تبدیل می‌کند. بنابراین مسیر عادی آن شیبی ملایم دارد، نه سقوطی عمودی.

نسبت مسافت افقی به افت ارتفاع را «نسبت سُرش» می‌نامند. بال‌های بلند و باریک گلایدر و بدنه صاف آن برای کاهش پسا ساخته می‌شوند؛ به همین علت هواگرد می‌تواند در برابر مقدار کمی کاهش ارتفاع، مسافت افقی قابل‌توجهی طی کند. این ظرافت آیرودینامیکی همان چیزی است که واژه «هواپیمای بی‌موتور» را از یک اسباب‌بازی ساده یا چتر جدا می‌کند.

پرواز از کجا آغاز می‌شود؟

گلایدر کلاسیک موتور ندارد، اما برای رسیدن به ارتفاع آغازین به یک روش پرتاب نیازمند است. این نکته گاهی باعث سوءبرداشت می‌شود: کمک گرفتن در شروع پرواز، آن را به هواپیمای موتوردار تبدیل نمی‌کند؛ مهم این است که پس از رها شدن، پرواز آزادش به موتور متکی نباشد.

ماندن در آسمان با خواندن هوا

گلایدر پس از رهایی فقط رو به پایین نمی‌لغزد. خلبان به دنبال توده‌هایی از هوا می‌گردد که سریع‌تر از نرخ افت هواگرد بالا می‌روند. «ترمیک» ستونی از هوای گرم صعودی است که بر اثر گرم شدن نامساوی سطح زمین شکل می‌گیرد. خلبان با گردش درون این ستون ارتفاع می‌گیرد و سپس به سوی ستون بعدی سُر می‌خورد.

در نزدیکی کوه یا تپه، باد می‌تواند با برخورد به دامنه به بالا منحرف شود و «برآی دامنه» بسازد. موج‌های جوی پشت رشته‌کوه‌ها نیز در شرایط خاص صعودهای گسترده‌تری فراهم می‌کنند. پس عبارت رایج «گلایدر با باد حرکت می‌کند» توضیح کاملی نیست: عامل اصلی، حرکت بال نسبت به هوا و بهره‌برداری سنجیده از جریان‌های صعودی است، نه صرفاً وزیدن باد از پشت.

گلایدر، بادپر و گزینه‌های نزدیک

چه چیزهایی پاسخ این سرنخ نیستند؟

پاراگلایدر

پاراگلایدر بال پارچه‌ای انعطاف‌پذیر دارد و خلبان زیر آن آویزان است. این وسیله نیز معمولاً بی‌موتور پرواز می‌کند، اما از نظر ساختمان، شیوه پرتاب و کنترل با گلایدر بال‌ثابت متفاوت است. افزون بر آن، «پاراگلایدر» ده حرف دارد و با پاسخ شش‌حرفی حاضر سازگار نیست.

هنگ‌گلایدر یا کایت بال‌دلتا

در هنگ‌گلایدر، خلبان زیر یک سازه سبک و معمولاً مثلثی قرار می‌گیرد و بیشتر با جابه‌جایی وزن بدن مسیر را کنترل می‌کند. در گفت‌وگوی عمومی گاهی هر وسیله بی‌موتور را گلایدر می‌نامند، ولی سرنخ «هواپیما» معمولاً به نمونه کابین‌دار با بدنه و سطوح کنترلی شبیه هواپیما اشاره دارد.

موتورگلایدر

موتورگلایدر بال‌های کارآمد یک گلایدر را با یک سامانه پیشران کوچک ترکیب می‌کند. برخی نمونه‌ها با نیروی خود از زمین بلند می‌شوند و سپس موتور را خاموش یا جمع می‌کنند؛ بعضی دیگر موتور را فقط برای جلوگیری از فرود ناخواسته به کار می‌گیرند. وجود این خانواده، درستی جواب جدول را تغییر نمی‌دهد، زیرا صورت سرنخ به گونه کلاسیک و بی‌موتور اشاره دارد.

ساختاری که برای سُریدن ساخته شده است

بال کشیده، سطح صاف و بدنه باریک سه نشانه دیداری مهم گلایدرند. دهانه زیاد بال کمک می‌کند گردابه‌های نوک بال و بخشی از پسای القایی کاهش یابد. کابین معمولاً یک یا دو نفره است و پوشش شفاف آن در امتداد نرم بدنه قرار می‌گیرد تا جریان هوا کمتر آشفته شود. شهپرها گردش حول محور طولی را کنترل می‌کنند، سکان افقی دماغه را بالا و پایین می‌برد و سکان عمودی در هماهنگی گردش نقش دارد.

برای پایین آمدن دقیق‌تر، خلبان می‌تواند از ترمز هوایی یا اسپویلر استفاده کند. این صفحات بخشی از جریان منظم روی بال را برهم می‌زنند و نرخ افت را افزایش می‌دهند، بی‌آنکه گلایدر ناچار شود سرعت نامناسبی بگیرد. چرخ یا ارابه فرود ساده، وزن کم و سازه مستحکم نیز با مأموریت ویژه این هواگرد هماهنگ‌اند.

کاربردی فراتر از تفریح

پرواز با گلایدر یک ورزش هوایی و رشته رقابتی است؛ خلبانان با استفاده از منابع طبیعی صعود، مسیرهای تعیین‌شده را طی می‌کنند و مدیریت انرژی اهمیت زیادی دارد. این هواگرد همچنین محیطی مناسب برای آموزش حس پرواز، هماهنگی سطوح کنترل و شناخت دقیق هواشناسی فراهم می‌کند، زیرا صدای موتور و اتکای همیشگی به رانش وجود ندارد.

گلایدر در تاریخ هوانوردی نیز جایگاه مهمی دارد. بسیاری از تجربه‌های اولیه بشر برای کنترل یک هواگرد سنگین‌تر از هوا، پیش از پرواز موتوری با سازه‌های بی‌موتور انجام شد. مهندسان با همین پروازها اثر شکل بال، تعادل و کنترل سه‌محوره را آزمودند. امروزه نیز مدل‌های بی‌سرنشین و پژوهشیِ سُرش‌کننده برای بررسی طرح‌های آیرودینامیکی به کار می‌روند، هرچند هر مدل پرنده‌ای الزاماً گلایدر سرنشین‌دار نیست.