ضمیر اشارهٔ نزدیک و واژهای سهحرفی است.
در این سرنخ، پاسخ مورد نظر این است؛ واژهای کوتاه که برای نشاندادن شخص، چیز یا مفهومی نزدیک به گوینده به کار میرود. کوتاهی و کاربرد بسیار رایج آن سبب شده است «این» یکی از جوابهای آشنا در جدولهای فارسی باشد. قید «نزدیک» گاهی در متن سرنخ نوشته میشود و گاهی از تعداد خانهها میتوان دریافت که طراح همین صورت سهحرفی را میخواهد.
املای پاسخ: ا + ی + ن. در شمارش خانههای جدول، این واژه سه حرف دارد و بدون فاصله یا نیمفاصله نوشته میشود. حرکتهای کوتاه در خط فارسی خانهای جداگانه نمیگیرند.
چرا «این» دقیقاً با سرنخ هماهنگ است؟
ضمیر، واژهای است که جای اسم یا گروه اسمی مینشیند. وقتی کسی میگوید «این را بردار»، کلمهٔ «این» به چیزی اشاره میکند که در موقعیت گفتوگو معلوم است و دیگر لازم نیست نام آن دوباره تکرار شود. از سوی دیگر، «اشاره» بودن واژه یعنی مرجع با نشاندادن و تعیینکردن شناخته میشود. پس هر دو جزء سرنخ ــ ضمیر و اشاره ــ در کاربرد مستقل «این» حضور دارند.
ویژگی مهم دیگر، مفهوم نزدیکی است. نزدیکی ممکن است مکانی باشد، مانند شیئی که کنار گوینده قرار دارد؛ ممکن است زمانی باشد، مانند «این روزها»؛ و حتی میتواند به بخشی نزدیک از سخن اشاره کند، مانند «این را به خاطر بسپار». بنابراین دامنهٔ اشارهٔ «این» فقط اشیای قابل لمس نیست و یک فکر، رخداد یا جمله را نیز در بر میگیرد.
مرز ظریف ضمیر اشاره و صفت اشاره
خود واژهٔ «این» همیشه یک نقش دستوری ثابت ندارد. اگر به تنهایی جانشین اسم شود، ضمیر اشاره است؛ اما وقتی پیش از اسم قرار بگیرد و آن اسم را مشخص کند، در دستور سنتی فارسی صفت اشاره نامیده میشود. تشخیص این تفاوت برای فهم صورت دقیق سرنخ سودمند است، زیرا پاسخ یکسان میماند ولی نقش آن را ساختمان جمله تعیین میکند.
کاربرد ضمیری
«از میان دو نامه، این را بخوان.» واژه مستقل است و به جای «نامه» مینشیند. حذف آن جمله را از نظر مفعول ناقص میکند.
کاربرد همراه اسم
«این نامه را بخوان.» این بار «نامه» صریحاً آمده و «این» فقط همان اسم را نشان میدهد و محدود میکند.
یک آزمون سادهٔ زبانی این است که به واژهٔ بعد از «این» نگاه کنیم. اگر بلافاصله اسم آمده باشد، ترکیبی مانند «این خانه»، «این پرسش» یا «این صدا» داریم. اگر «این» به صورت مستقل نقش یکی از اجزای جمله را پذیرفته باشد، مانند «این بهتر است» یا «این را دیدم»، تحلیل ضمیری مناسبتر است.
«این» و «آن»: دو سوی دستگاه اشاره
جفت اصلی «این»، واژهٔ آن است. تفاوت بنیادی آنها در فاصلهای است که گوینده یا نویسنده القا میکند: «این» مرجع نزدیک و «آن» مرجع دور را نشان میدهد. در یک جدول، تعداد خانهها این دو را بهآسانی جدا میکند؛ «این» سهحرفی و «آن» دوحرفی است. وجود حرف «آ» نیز مهم است: صورت دور با آِ مددار نوشته میشود و در جدول یک خانه برای «آ» میگیرد.
اگر خود سرنخ فقط «ضمیر اشاره» باشد و هیچ قیدی دربارهٔ دور یا نزدیک ندهد، پاسخ ذخیرهشده و مورد انتظار این صفحه «این» است. بااینحال در جدولی دیگر، دو خانه یا تقاطعهایی که به «آ» و «ن» میرسند میتوانند «آن» را نشان دهند. این تفاوت به معنای مترادف کامل بودن دو واژه نیست؛ هر یک جایگاه مشخصی در نظام اشاره دارد.
صورتهای همخانواده و تفاوت معنایی آنها
همین فقط اشارهٔ نزدیک نیست؛ جزء «هم» به آن معنای تعیین و تأکید میدهد. در جملهٔ «همین را میخواستم»، گوینده بر دقیقاً همین مورد تأکید دارد. در نتیجه، «همین» چهار حرف دارد و زمانی پاسخ مناسبتری است که سرنخ نشانی از «تأکید»، «دقیقاً این» یا «اشارهٔ نزدیک مؤکد» داشته باشد.
همان صورت دور یا بازشناسانندهٔ مؤکد است: «همان که دیروز دیدیم». این کلمه نیز چهار حرف دارد، اما به مرجعی اشاره میکند که از پیش شناخته شده یا قبلاً ذکر شده است. بنابراین جایگزین آزاد «این» نیست و باید لحن سرنخ و حروف تقاطعی آن را تأیید کنند.
اینان و آنان بیشتر برای جمعِ اشخاص به کار میروند و لحنی رسمی یا ادبی دارند. «اینان» نزدیک و «آنان» دور است و هر دو پنج حرفاند. صورتهای رایجتر گفتاری و نوشتاریِ امروز، «اینها» و «آنها» هستند که با نیمفاصله نوشته میشوند؛ در شیوهٔ خانهبندی جدول، معمولاً خود حروف شمرده میشوند و نشانهٔ نیمفاصله خانهٔ جدا ندارد.
مرجع «این» چگونه معلوم میشود؟
ضمیر اشاره بدون مرجع، معنایی کلی دارد اما مخاطب نمیداند دقیقاً چه چیزی منظور است. مرجع ممکن است در محیط دیده شود؛ مثلاً کسی به یک کلید اشاره کند و بگوید «این مال من است». ممکن است در جملهٔ پیشین آمده باشد؛ مانند «پیشنهادی مطرح شد؛ این میتواند مشکل را حل کند». گاهی نیز خودِ گفتهٔ بعدی مرجع را روشن میکند: «این را بدان که فرصت محدود است.»
در مثال نخست، اشاره دیداری و مکانی است. در مثال دوم، «این» به یک مفهوم زبانی، یعنی پیشنهاد پیشین، بازمیگردد. مثال سوم کاربردی پیشنگر دارد و توجه شنونده را به گزارهٔ بعد جلب میکند. این تنوع نشان میدهد که معنای دستوری واژه فراتر از «چیزی که کنار دست است» شکل میگیرد، هرچند هستهٔ نزدیکنمای آن حفظ میشود.
نقشهای گوناگون «این» در جمله
وقتی «این» ضمیر باشد، میتواند مانند یک گروه اسمی نقشهای متفاوت بپذیرد. در «این درست است» نهاد جمله است؛ در «این را نگه دار» مفعول است و نشانهٔ «را» پس از آن آمده؛ در «به این فکر کن» پس از حرف اضافه قرار گرفته است. توانایی پذیرش این نقشها همان دلیلی است که آن را جانشین اسم میدانیم.
- نهاد: «این از همه روشنتر است.» واژه دربارهٔ مرجعی نزدیک خبری میدهد.
- مفعول: «این را به دوستم میدهم.» «را» استقلال ضمیر را آشکار میکند.
- متمم: «از این مطمئنم.» حرف اضافهٔ «از» پیش از ضمیر آمده است.
- مسند: در پاسخی مانند «انتخاب من این است»، واژه هویت انتخاب را مشخص میکند.
در همهٔ این نمونهها، «این» به تنهایی در جایگاهی مینشیند که یک اسم یا گروه اسمی نیز میتوانست قرار بگیرد. همین استقلال، آن را از کاربردی مانند «این پاسخ» جدا میکند؛ در ترکیب دوم، هستهٔ گروه اسمی «پاسخ» است.
جمعبندی معنایی پاسخ
برای عنوان حاضر، جواب قطعی این است: ضمیر اشارهٔ مفرد و نزدیک با سه حرف. «آن» همتای دور و دوحرفی آن است، نه پاسخ اصلی این مدخل. صورتهایی چون «همین» و «همان» تأکید یا بازشناسی بیشتری دارند و «اینان» و «آنان» به جمع اشخاص اشاره میکنند. در تحلیل دستوری نیز باید استقلال واژه را دید: «این را بردار» کاربرد ضمیری دارد، ولی در «این کتاب»، واژه همراه اسم آمده و نقش اشارهای وابسته به آن اسم پیدا کرده است.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده است
اولین نفری باشید که نظر میدهد!