هر دو واژه در معنای «بهویژه» به کار میروند.
سرنخ کوتاه «به ویژه» از آن سرنخهایی است که بهجای تعریف یک اسم، یک قید هممعنی میخواهد. پاسخ ذخیرهشده دو صورت رایج را کنار هم آورده است: «مخصوصاً» و «خصوصاً». هر دو میتوانند چیزی یا کسی را از میان یک مجموعه برجسته کنند؛ یعنی بگویند سخن درباره همه موارد صدق میکند، اما یک مورد اهمیت، شدت یا توجه بیشتری دارد.
برای نمونه، در جمله «میوهها را دوست دارم، بهویژه انار»، عبارت پایانی انار را از میان گروه میوهها برجسته میکند. میتوان همین معنا را با «میوهها را دوست دارم، مخصوصاً انار» یا «میوهها را دوست دارم، خصوصاً انار» بیان کرد. همین جایگزینی روشن میکند که چرا هر دو پاسخ با سرنخ جدول سازگارند.
دو جواب اصلی چه تفاوت ظریفی دارند؟
این تفاوت، تفاوتی قطعی در معنی نیست؛ در بسیاری از جملهها دو کلمه کاملاً جانشین یکدیگرند. انتخاب میان آنها بیشتر به سبک جمله، تعداد خانههای جدول و حروفی که از پاسخهای متقاطع به دست آمده بستگی دارد. اگر جدول یک پاسخ منفرد بخواهد، هر کدام که با طول و تقاطعها هماهنگ باشد قابل انتخاب است؛ اما وقتی جواب مرجع هر دو را ثبت کرده، باید هر دو را پاسخ معتبر سرنخ دانست.
ساخت معنایی سرنخ
«بهویژه» زمانی وارد جمله میشود که گوینده ابتدا یک دامنهٔ کلی در ذهن دارد و سپس عضوی از آن دامنه را برجسته میکند. بنابراین این عبارت معمولاً چیزی را از بقیه جدا نمیکند که کاملاً بیارتباط باشد؛ مورد برجستهشده باید جزئی از همان گروه یا موضوع پیشین باشد. همین رابطه در «مخصوصاً» و «خصوصاً» نیز حفظ میشود.
در تصویر، چند عضو یک گروه دیده میشوند، اما یک عضو با رنگ سبز برجسته شده است. «بهویژه»، «مخصوصاً» و «خصوصاً» سه راه زبانی برای نشان دادن همین تمرکز هستند. پس مفهوم اصلی، امتیاز دادن معنایی به یک مورد در دل مجموعه است، نه اختصاص انحصاری و حذف کامل دیگر موارد.
کاربرد پاسخها در جمله
در هر چهار نمونه، حذف قید به ساخت دستوری جمله لطمه نمیزند، اما تأکید از روی بخش پس از آن برداشته میشود. این ویژگی راه خوبی برای شناخت نقش این واژههاست: آنها اطلاعات تازهای دربارهٔ عمل اصلی نمیدهند، بلکه میزان توجه خواننده را به یک جزء خاص هدایت میکنند.
هممعنیهایی که ممکن است در جدول دیگری دیده شوند
سرنخهای جدول گاهی بیش از یک پاسخ واژگانی دارند. با این حال، وجود هممعنیها به معنی برابری کامل آنها در هر بافت نیست. برای سرنخ حاضر، «مخصوصا، خصوصا» پاسخ مستقیم و مرجع است؛ گزینههای زیر فقط زمانی مطرح میشوند که تعداد خانهها یا حروف تقاطعی صورت دیگری را ایجاب کند.
هممعنی بسیار نزدیک «بهویژه» است و در جملههای روزمره روان به نظر میرسد. برخلاف «خصوصاً»، دو جزء دارد و در نوشتار معمول جدا نوشته میشود.
صورت فشردهتر و رسمیتری برای برجسته کردن یک مورد است. در نثر اداری یا ادبی بیشتر از گفتوگوی عادی دیده میشود.
عبارتی رسمی و نسبتاً بلند است که همان جهت تأکیدی را دارد، ولی از نظر طول با پاسخهای اصلی تفاوت چشمگیری دارد.
واژهای کوتاهتر با رنگوبوی ادبی است. در متن امروزی کمتر از «مخصوصاً» شنیده میشود، اما در برخی جدولها پاسخ مناسبی برای «بهویژه» است.
«مخصوصاً» با «مخصوص» یکی نیست
«مخصوص» معمولاً صفت است: «این صندلی مخصوص مهمان است». در این مثال، صندلی برای شخص یا کاربرد معینی در نظر گرفته شده است. اما «مخصوصاً» در پاسخ جدول نقش قیدی دارد: «همه آمدند، مخصوصاً مهمانان قدیمی». اینجا سخن از تعلق انحصاری نیست؛ گروهی از میان حاضران برجسته شدهاند. افزوده شدن «اً» نقش و کاربرد کلمه را در جمله تغییر میدهد.
همین نکته مانع یک اشتباه رایج میشود: اگر سرنخ «ویژه» یا «اختصاصی» باشد، شاید «مخصوص» پاسخ مناسب باشد؛ ولی برای عبارت قیدی «به ویژه»، صورت قیدی «مخصوصاً» دقیقتر است. «خصوصاً» نیز از آغاز در فارسی بهصورت قید به کار میرود و بهسادگی جای عبارت سرنخ مینشیند.
طول واژه و ثبت آن در خانهها
در شمارش خانههای جدول، نشانههایی مانند تنوین، فاصله و نیمفاصله معمولاً خانهٔ مستقل ندارند. «مخصوصا» از هفت حرف م، خ، ص، و، ص، ا تشکیل نشده؟ با دقت باید آن را حرفبهحرف دید: م، خ، ص، ص، و، ص، ا؛ یعنی هفت خانه. تکرار حرف «ص» در این واژه مهم است و جا انداختن یکی از آنها املای پاسخ را خراب میکند. «خصوصا» نیز شش حرف خ، ص، و، ص، ا دارد؟ شمارش درست آن خ، ص، و، ص، ا است و پنج خانه میگیرد. تفاوت طول دو پاسخ کمک میکند از روی شبکه گزینهٔ درست را انتخاب کنیم.
پس اگر شبکه شش خانه داشته باشد «مخصوصا» و اگر پنج خانه داشته باشد «خصوصا» با سرنخ هماهنگ میشود. البته در بعضی جدولهای چاپی شیوهٔ ثبت همزه، فاصله یا نشانهها قواعد ویژهای دارد، اما در این دو واژه مسئلهٔ اصلی فقط حذف تنوین و شمردن حروف پایه است.
جمعبندی معنایی پاسخ
عبارت «بهویژه» توجه را از یک کلیت به نمونهای برجسته میبرد. «مخصوصاً» و «خصوصاً» دقیقاً همین کار را انجام میدهند، هر دو در فارسی رایجاند و در بسیاری از جملهها بدون تغییر محسوس معنا جای یکدیگر مینشینند. «مخصوصاً» در کاربرد روزانه بسیار آشناست و «خصوصاً» گاهی لحنی فشردهتر یا رسمیتر دارد. هممعنیهایی چون «بهخصوص»، «بالاخص»، «علیالخصوص» و «خاصه» نیز وجود دارند، ولی برای این مدخل، پاسخ اصلی همان دو صورت ثبتشده است.
نتیجهٔ نهایی: برای «به ویژه در جدول» ابتدا «مخصوصا» یا «خصوصا» را با توجه به تعداد خانهها در نظر بگیرید؛ در نگارش کامل و حرکتگذاریشده، این دو واژه به صورت «مخصوصاً» و «خصوصاً» نوشته میشوند.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده است
اولین نفری باشید که نظر میدهد!