اگر در جدول با سرنخ «سلسله مغول حاکم بر ایران» روبهرو شدهاید، پاسخ به دورهای از تاریخ ایران اشاره دارد که پس از یورش مغول و تشکیل حکومت هولاکو خان در ایران شکل گرفت.
پس اگر تعداد خانهها با ایلخانان هماهنگ است، آن را در اولویت بگذارید. «ایلخانی» بیشتر صفت یا نسبت به این دوره است و معمولاً نام خود سلسله به صورت «ایلخانان» نوشته میشود.
ایلخانان چه کسانی بودند؟
ایلخانان یا ایلخانیان سلسلهای مغول بودند که در بخش بزرگی از ایران و سرزمینهای پیرامون آن حکومت کردند. این حکومت با هولاکو خان، نوه چنگیز خان، آغاز شد و در تاریخ ایران به دورهای مهم از نظر سیاسی، فرهنگی و هنری تبدیل شد.
در بسیاری از منابع تاریخی، آغاز حکومت ایلخانان را از میانه قرن سیزدهم میلادی و پایان آن را در نیمه نخست قرن چهاردهم میلادی میدانند. در این دوره، مغولان حاکم بهتدریج با فرهنگ ایرانی و اسلامی پیوند بیشتری پیدا کردند و ساختار اداری و هنری ایران دگرگون شد.
ایلخانان یا ایلخانیان؛ کدام در جدول درستتر است؟
هر دو صورت در فارسی دیده میشود. «ایلخانان» نام رایجتر و کوتاهتر برای این سلسله است و در جدولها بیشتر به کار میرود. «ایلخانیان» نیز درست است، اما طولانیتر است و بیشتر در متنهای تاریخی یا توضیحی دیده میشود. «ایلخانی» نیز معمولاً صفت است؛ مثل دوره ایلخانی، هنر ایلخانی یا معماری ایلخانی.
بنابراین اگر سرنخ «سلسله مغول حاکم بر ایران» باشد، پاسخ اسمی و جمع آن یعنی «ایلخانان» مناسبتر است. اگر سرنخ «دوره مغول در ایران» باشد، ممکن است «ایلخانی» هم با توجه به تعداد خانهها مطرح شود.
بنیانگذار ایلخانان چه کسی بود؟
هولاکو خان، نوه چنگیز خان، بنیانگذار حکومت ایلخانان در ایران دانسته میشود. او پس از لشکرکشیهای مغول در غرب آسیا، حکومتی را پایه گذاشت که به نام ایلخانان شناخته شد. پایتختها و مراکز مهم این حکومت در دورههای مختلف تغییر کردند و مناطقی مانند آذربایجان، عراق عجم و بخشهایی از فلات ایران در قلمرو آن قرار داشتند.
از چهرههای مهم دوره ایلخانی میتوان به غازان خان و اولجایتو نیز اشاره کرد. در دوره غازان خان، اسلام جایگاه رسمیتری در حکومت یافت و اصلاحات اداری و اقتصادی مهمی انجام شد.
چه سلسلههایی را با ایلخانان اشتباه نگیریم؟
چند حکومت مغولی همدوره یا نزدیک به ایلخانان وجود داشتند که ممکن است در جدولهای تاریخی باعث اشتباه شوند. اردوی زرین در شمال دریای سیاه و دشتهای روسیه قدرت داشت. خانات جغتای بیشتر در آسیای مرکزی بود. سلسله یوآن نیز در چین حکومت میکرد. اینها شاخهها یا حکومتهای مغولی مهماند، اما «سلسله مغول حاکم بر ایران» همان ایلخانان است.
تیموریان نیز با مغولان و سنتهای ترکی-مغولی پیوند دارند، اما از نظر تاریخی پاسخ مستقیم این سرنخ نیستند. اگر سرنخ درباره ایران پس از مغول و هولاکو باشد، ایلخانان را انتخاب کنید.
چرا دوره ایلخانی مهم است؟
دوره ایلخانی فقط دوره حکومت نظامی مغولان نبود؛ در این دوره، هنر، معماری، تاریخنگاری، نگارگری و نظام دیوانی ایران دچار تغییرات مهمی شد. آثار بزرگی مانند جامعالتواریخ رشیدالدین فضلالله همدانی در همین فضای تاریخی شکل گرفت و تعامل میان سنتهای ایرانی، اسلامی، مغولی و چینی بر هنر و فرهنگ اثر گذاشت.
به همین دلیل، واژه «ایلخانی» در کنار تاریخ سیاسی، در تاریخ هنر و معماری ایران هم زیاد دیده میشود. اما برای سرنخ جدولی حاضر، پاسخ سلسلهای «ایلخانان» است.
سرنخهای مشابه در جدول
ایلخانان ممکن است با سرنخهایی مانند «حکومت مغول در ایران»، «سلسله هولاکو»، «حکومت هولاکویی»، «مغولان ایران»، «دوره پس از حمله مغول»، «سلسله مغولی ایران» یا «حکومت غازان خان» هم بیاید. در همه این حالتها، اگر تعداد خانهها سازگار باشد، ایلخانان پاسخ اصلی است.
اگر سرنخ فقط «دوره هنری پس از مغول» باشد، ممکن است «ایلخانی» مناسبتر باشد. اگر سرنخ از «حاکم» یا «خان» مفرد بپرسد، پاسخ میتواند «ایلخان» باشد. اما برای «سلسله»، شکل جمع یعنی ایلخانان درستتر است.
جمعبندی سریع
پاسخ «سلسله مغول حاکم بر ایران در جدول» واژه ایلخانان است. صورت ایلخانیان هم درست است، اما در جدولها کمتر و به دلیل طولانیتر بودن، با احتیاط بیشتر استفاده میشود. بنیانگذار این حکومت هولاکو خان بود و دوره آن در سدههای سیزدهم و چهاردهم میلادی قرار دارد.
برای حل سریع، این پیوند را حفظ کنید: مغولان حاکم بر ایران = ایلخانان. اگر سرنخ درباره چین، روسیه یا آسیای مرکزی باشد، سراغ شاخههای دیگر مغولی بروید.