اگر سرنخ جدول دقیقاً «اجازه داده شده» باشد، مرخص یک پاسخ کاملاً معتبر و مستقیم است؛ چون خود این واژه در فارسی به معنی کسی یا چیزی بهکار میرود که رخصت و اجازه یافته است. البته این سرنخ از آن دسته سرنخهایی است که چند هممعنی نزدیک هم دارد. بنابراین اگر حروف متقاطع شما با «مرخص» جور درنیاید، باید تعداد خانهها و حروف تثبیتشده را با گزینههایی مثل «مجاز»، «مأذون»، «جایز» و «روا» مقایسه کنید.
چرا «مرخص» پاسخ مناسبی است؟
«مرخص» از خانواده «رخصت» است و در کاربرد واژگانی، مفهوم اجازهیافته، اذندادهشده یا آزادشده با اجازه را میرساند. به همین دلیل، وقتی طراح جدول عبارت کوتاه «اجازه داده شده» را بهعنوان تعریف میآورد، «مرخص» میتواند تقریباً بدون واسطه جای آن بنشیند.
در فارسی امروز، «مرخص» بیشتر در موقعیتهایی شنیده میشود که فردی اجازه خروج، پایان حضور یا ترک محل را گرفته باشد؛ برای نمونه «بیمار مرخص شد» یا «سرباز را مرخص کردند». همین کاربرد روزمره ممکن است باعث شود بعضی حلکنندگان آن را فقط هممعنی «آزادشده» بدانند، اما دامنه معنایی واژه به «اجازه داده شده» نیز میرسد.
تفاوت «مرخص» با «مجاز»؛ هر دو میتوانند درست باشند
«مجاز» نیز از دقیقترین هممعنیهای «اجازه داده شده» است و آن هم چهار حرف دارد. تفاوت اصلی در نوع کاربرد است، نه در اصل معنی. «مجاز» معمولاً برای کار، رفتار، استفاده، ورود، دسترسی یا چیزی که از نظر قانون و مقررات اجازه دارد بهکار میرود؛ مثل «ورود مجاز است» یا «استفاده مجاز». «مرخص» بیشتر حالت شخص یا موجودی را تداعی میکند که به او رخصت دادهاند یا از محدودیتی آزاد شده است.
پس اگر فقط تعریف را داشته باشیم و هیچ حرف متقاطعی معلوم نباشد، هر دو از نظر معنایی قابل دفاعاند. با این حال در این مدخل، پاسخ هدف مرخص است. اگر جدول شما چهار خانه دارد، به حروف تقاطعی نگاه کنید: شروع با «م» بهتنهایی کافی نیست، چون هم «مرخص» و هم «مجاز» با «م» آغاز میشوند؛ حرف دوم و سوم معمولاً خیلی زود تکلیف را روشن میکند.
اجازهیافته، رخصتدادهشده، آزادشده با اجازه. برای شخص یا وضعیتی که «رخصت یافته» طبیعیتر است.
اجازهدادهشده، قانونی، دارای جواز. برای رفتار، دسترسی، استفاده و امور مقرراتی بسیار رایج است.
پاسخهای نزدیک بر اساس تعداد خانههای جدول
سرنخهای کوتاه در جدول الزاماً فقط یک هممعنی در زبان ندارند. عامل تعیینکننده، تعداد خانهها و حروفی است که از جوابهای عمودی یا افقی دیگر به دست آمدهاند. برای «اجازه داده شده» این گزینهها از همه مرتبطترند:
به معنی جایز و مجاز. وقتی سرنخ ناظر به «روا بودن» یک کار باشد، پاسخ طبیعی و کوتاهی است.
پاسخ هدف این مدخل؛ به معنی اجازهیافته و رخصتدادهشده. ساختار حروف: م، ر، خ، ص.
معادل بسیار رایج «اجازه داده شده»؛ بهویژه وقتی موضوع قانون، مقررات، دسترسی یا انجام یک کار باشد.
بیشتر در معنای روا، مباح و قابل انجام. اگر سرنخ به حکم یا روا بودن اشاره داشته باشد، گزینه قویتری میشود.
یعنی کسی که به او اذن داده شده است. در جدولها ممکن است بدون همزه و به صورت «ماذون» نوشته شود، اما همچنان پنج خانه میگیرد.
املای درست «مرخص» و یک اشتباه مهم در شمارش حروف
املای درست پاسخ مرخص است؛ نه «مرخصی». «مرخصی» نامِ فرصت یا دورهای است که فرد اجازه دارد مدتی در محل کار، خدمت یا وظیفه حاضر نباشد، اما «مرخص» صفت یا اسم مفعولی است و درباره فرد یا چیزی بهکار میرود که اجازه یافته یا آزاد شده است.
در تلفظ دقیق، «خ» در این واژه مشدد شنیده میشود؛ یعنی چیزی نزدیک به «مُرَخَّص». با این حال در خط فارسیِ معمول، تشدید غالباً نوشته نمیشود و حتی اگر نوشته شود، خانه مستقل جدول نیست. بنابراین «مرخص» را باید چهارحرفی حساب کرد، نه پنجحرفی.
«مأذون» یا «ماذون» چطور؟
صورت معیار این واژه مأذون است و معنی آن نیز بسیار نزدیک به «اجازه داده شده» است. در جدول کلمات، نشانه همزه معمولاً به صورت خانهای مستقل شمرده نمیشود و بسیاری از جدولها برای سادهسازی، واژه را «ماذون» مینویسند. در هر دو شیوه، توالی اصلی حروف برای جدول پنج خانه است: م، ا، ذ، و، ن. اگر پنج خانه دارید و حروف متقاطع به این الگو نزدیکاند، «مأذون/ماذون» از جدیترین گزینههاست.
چطور بین «مرخص»، «مجاز»، «جایز» و «روا» انتخاب کنیم؟
بهترین روش این است که بهجای انتخاب صرفاً بر اساس شباهت معنایی، از الگوی حروف جدول استفاده کنید. سرنخ «اجازه داده شده» از نظر زبان چند پاسخ ممکن دارد، اما جدول با تعداد خانه و تقاطعها یکی از آنها را قطعی میکند.
- اگر ۴ خانه دارید و حرف دوم «ر» است: «مرخص» بسیار محتمل میشود، چون الگوی آن «م ر خ ص» است.
- اگر ۴ خانه دارید و حرف دوم «ج» است: احتمالاً پاسخ «مجاز» است؛ الگوی آن «م ج ا ز» است.
- اگر ۴ خانه دارید و واژه با «ج» شروع میشود: «جایز» را بررسی کنید؛ بهخصوص اگر معنای سرنخ بیشتر «روا و مباح» باشد.
- اگر ۳ خانه دارید: «روا» یکی از طبیعیترین پاسخهاست.
- اگر ۵ خانه دارید و حرف سوم «ذ» است: «ماذون» یا املای معیار «مأذون» انتخاب بسیار محتملی است.
«مرخص» دقیقاً چه معنایی میدهد؟
هسته معنایی «مرخص» با رخصت پیوند دارد؛ یعنی اجازهای که مانع یا محدودیتی را برمیدارد. به همین علت، واژه هم میتواند «اجازه داده شده» معنا دهد و هم در جملههایی معنای «آزادشده» پیدا کند. وقتی میگوییم «بیمار مرخص شد»، مقصود این است که با اجازه پزشک یا مرکز درمانی میتواند محل را ترک کند. وقتی در یک متن قدیمیتر یا رسمیتر کسی «مرخص» خوانده میشود، ممکن است منظور «مأذون و دارای اجازه» باشد.
این ظرافت برای حل جدول مهم است: طراح ممکن است از معنی لغوی و فرهنگنامهای استفاده کند، نه فقط رایجترین کاربرد محاورهای امروز. بنابراین نباید «مرخص» را فقط به «بیرونآمده از بیمارستان یا پادگان» محدود کرد.
آیا «مرخص» همان «مرخصشده» است؟
در بسیاری از جملهها بله، اما از نظر کاربرد دقیق، «مرخص» خودش میتواند نقش صفت را داشته باشد و نیاز نیست همیشه «شده» کنارش بیاید. «فرد مرخص» یعنی فردی که به او اجازه دادهاند برود یا از قید حضور آزاد شده است. همین ساخت، ارتباط آن را با سرنخ «اجازه داده شده» روشن میکند.
دامهای رایج این سرنخ
این سرنخ ساده به نظر میرسد، اما سه دام دارد. نخست، یکی دانستن «معنی نزدیک» با «پاسخ قطعی» است؛ «مجاز» و «مرخص» هر دو چهارحرفی و از نظر معنی درستاند، پس تقاطعها ضروریاند. دوم، شمردن تشدید بهعنوان حرف جدا در «مرخص» است که تعداد خانهها را اشتباه میکند. سوم، جابهجا کردن «مرخص» با «مرخصی» است؛ دومی پنج حرف دارد و اسمِ زمان یا حقِ غیبت مجاز است، نه صفت «اجازه داده شده».
همچنین «مجاز» را نباید با معنای ادبیِ «مجاز در برابر حقیقت» اشتباه گرفت. این واژه چندمعناست و در سرنخ حاضر، معنای مورد نظر همان «اجازهدار و دارای جواز» است. «جایز» هم بیشتر بر روا یا مباح بودن یک عمل تکیه دارد، در حالی که «مأذون» معمولاً درباره شخصی است که از فرد یا مرجعی اختیار و اذن گرفته است.
چند نمونه برای تشخیص بهتر معنی
«پس از پایان کار، او را مرخص کردند.» تمرکز جمله روی اجازه ترک موقعیت یا پایان الزام حضور است.
«ورود افراد مجاز بلامانع است.» تمرکز روی داشتن اجازه یا صلاحیت طبق قاعده و مقررات است.
«نماینده در این کار مأذون است.» یعنی شخص از مرجع دیگری اذن یا اختیار انجام کار را دارد.
«چنین کاری روا نیست.» یعنی انجام آن جایز، شایسته یا قابل قبول دانسته نمیشود.
پرسشهای کوتاه درباره همین جواب
در این مدخل پاسخ «مرخص» است. «مجاز» و «جایز» نیز چهار حرف دارند و بسته به حروف متقاطع میتوانند در جدول دیگری پاسخ درست باشند.
چهار حرف: م، ر، خ، ص. تشدید تلفظیِ «خ» یک خانه جداگانه ایجاد نمیکند.
خیر. «مجاز» از نظر معنی کاملاً مرتبط است، اما جواب نهایی هر جدول را تعداد خانهها و حروف تقاطعی تعیین میکند.
«مأذون» از گزینههای دقیق است و در جدولها گاهی به صورت «ماذون» نوشته میشود.
نه. «مرخصی» نام فرصت یا مدتِ غیبتِ مجاز است، ولی «مرخص» به شخص یا چیزی گفته میشود که رخصت و اجازه یافته است.
نظرات
هنوز نظری ثبت نشده است
اولین نفری باشید که نظر میدهد!